Zeleno, a crveno

Nakon sloma socijalizma početkom 90ih i takozvanog kraja ideologije, gde se naglašava da je kapitalizam konačno pobedio i druga alternativa ne postoji, ubeđuju nas da stara podela na levicu i desnicu u klasičnom smislu više nije validna i kako je potpuno prevaziđena. Često je moguće čuti i od samih zelenih političara da zelenu ideologiju nije moguće smestiti na tu skalu, i da je negde između ili izvan nje, čime verovatno pokušavaju da ostvare veći uticaj u javnosti i privuku glasače sa svih pozicija ne svrstavajući se ni na jednu stranu. Zelena politika, čije su osnove borba za jednakost, socijalnu pravdu, demokratičnost društva, očuvanje životne sredine, nenasilje, a protiv klimatskih promena i neograničenog rasta itd., ovim se jasno stavlja na levu stranu političkog spektra, a u istočnoj Evropi postoji još veća potreba za radikalno levim zelenim politikama.

Zeleno a crveno

Zeleno, a liberalno

Razvoj društva i društvenih uređenja u zapadnoj i istočnoj Evropi tekao je drugačijim tokom tako da su i okolnosti za razvoj i stvaranje zelenih političkih opcija danas znatno drugačije. Dok se u zapadnoevropskim državama kapitalizam ustoličio kao dominantno društveno uređenje odmah nakon industrijske revolucije, prolazio kroz svoje različite istorijske faze razvoja i imao vremena da iznedri srednju klasu, u istočnoj Evropi nakon sloma socijalizma dolazi do nagle tranzicije i prelaska na neoliberalni kapitalizam. Istočnoevropske države koje se sa neoliberalnim kapitalizmom susreću tek 90ih godina, pod snažnim uticajem doktrine šoka[1], praćene pljačkaškim privatizacijama i naglim osiromašenjem većine stanovništva nauštrb malog broja koji se enormno obogatio, nisu uspele da razviju značajniju srednju klasu ili ona čini samo mali procenat ukupnog stanovništva. Upravo ta srednja klasa je glavna glasačka baza većine zelenih partija u zapadnoj Evropi i upravo zahvaljujući njoj neke partije su uspevale da dođu i do 15% glasova.

U istočnoj Evropi čak i taj mali procenat srednje klase koji postoji većinom se okreće liberalnim opcijama, tako da je potreba za formiranjem levo-zelenih partija i organizacija više nego neophodna. Nemačka i Švedska mogu poslužiti kao odličan primer da liberalno zelena politika ne prolazi u siromašnijim krajevima. I dok Zelena partija Nemačke slovi za najveću i najsnažniju zelenu opciju u Evropi analizom izbornih rezultata u poslednjih par godina jasno se može uočiti da je glavna glasačka baza te partije upravo srednja klasa koja je svojim brojem jako ograničena i koja za sada ne vidi potrebu za velikim sistematskim promenama. Na parlamentarnim izborima 2013[2] u Nemačkoj, Zelena partija je ostvarila najbolje rezultate u pokrajnama Hamburg, Bremen i Berlin. Očigledno je da su sve tri pokrajine površinski jako male, sa gotovo celokupnom populacijom smeštenom u urbanim centrima i da se, sem Berlina, koji je specifičan primer, ostale pokrajne nalaze u bogatim delovim države. U još uvek znatno siromašnijim delovima bivše istočne Nemačke Zelena partija beleži najlošije rezultate, i gotovo ni u jednoj pokrajni nije uspela da pređe 5% glasova, dok partija levice Die Linke baš u tim delovima ostvaruje najbolje rezultate od preko 20% glasova. Na Švedskim izborima, održanim 2014[3] godine, takođe se jasno vidi da Zelena partija beleži znatno bolje rezultate samo u bogatijim urbanim centrima dok na periferiji i u ruralnim mestima ima dosta slabije rezultatate.

Na osovu predhodnih podataka očita je potreba za promenom pristupa i politika zelenih partija širom Evrope čime bi se one znatno približile širim slojevima društva i izbegle ograničenja srednje klase. U budućnosti bi fokus trebalo da se proširi i premesti na niže društvene slojeve i van urbanih centara, a za ovako nešto potrebne su nam još radikalnije levo zelene politike koje bi insistirale na krupnim sistematskim promenama.

Zeleno, a nedemokratski

Iako je zelena jedna od novijih opcija na političkoj sceni, jasno je vidljiva razlika u formiranju zelenih partija na zapadu i istoku. Na zapadu su zelene partije nastaju na krilima različitih pokreta odozdo – od antinuklarnih i antiratnih do boraca za zaštitu živone sredine i prava životninja, uključujući pritom feminističke i LGBTQ pokrete koji vremenom dolaze do zaključka da partikularne borbe daju malo rezultata. Na taj način dolazi do laganog formiraja najpre zelenih pokreta koji kasnije prerastaju u partije i vremenom postaju značajniji politički faktor. U istočnoj Evropi stvari su se odvijale drugačijim tokom. Nakon uvođenja višepartijskih političkih sistema zeleni, koji u tom trenutku nisu imali jasno definisane politike, ne uspevaju tu da pronadju svoje mesto. Zbog nedovoljne razvijenosti civilnog društva, i brze tranzicije[4] koja je dovela do osiromašenja država i stanovništva, javlja se problem kako formirati zeleni pokret odozdo koji bi imao svoje uporište u širim društvenim slojevima. Čest primer širom istočne Evrope je da zbog nemogućnosti stvaranja zelenih partija odozdo, i njihove postepene izgradnje, dolazi do formiranja partija odozgo, gde veće partije stvaraju manje zelene partije satelite koji su zadužene da zauzmu određeni deo političkog spektra koje veće partije nisu pokrile. Veće partije obezbeđuju kapacitete za osnivanje zelenih pokreta i partija, ali ti pokreti i partije uglavnom ostaju u političkoj niši, baveći se isključivo ekologijom, ili uskim opsegom problema, i pritom ostaju trajno zavisni od većih, uglavnom nominativno socijaldemokratskih partija, bez prave slobode i mogućnosti razvijanja politika. Čest slučaj je da u jednoj državi postoji više zelenih opcija, a da sve zajedno ne mogu da sakupe ni 1% glasova, jer se u toj iluziji izbora i međusobnih borbi ideološka pozicija  potpuno gubi i ljudi zelene ne prepoznaju kao relevantne političke aktere.

Zeleno, a socijalno

Neoliberalne mere su nam donele najveću podeljenost, razaranja i katastrofe, kao i rast nejednakosti između neznatnog broja ekstremno bogatih i većine siromašnih koje se svakim danom ubrzano povećavaju. Pritisak koji se stvara sve oštrijim merama štednje, koje dovode do još većeg osiromašenja većine stanovništva kao i perifernih država i gde one plaćaju za neuspehe krupnog kapitala, nije moguće rešiti u okviru trenutnog sistema. Zelene partije bi shodno svom holističkom pristupu rešavanja globalnih i lokalnih problema morale da insistiraju na antikapitalističkim politikama. Očito da u okviru trenutnog kapitalističkog sistema, koji je zasnovan na stalnom i neograničenom rastu, nemoguće je rešti probleme – od redistribucije bogatstva, zaštite životne sredine i klimatskih promena, do diskriminacija koje god vrste.

Za takve sistematske promene potrebno je formiranje šireg bloka levo orjentisanih organizacija i partija, gde bi zeleni zauzeli svoje mesto. Partikularnim borbama, nejedinstvom i sitnim interesima, samo se dodatno pomaže očuvanju postojećeg stanja koje evidentno vodi katastrofi svake vrste, od ekološke do socijalne. Uprkos određenim neuspesima koje su doživeli, i očitim manama i problemima koje su imali pri samom nastajanju, primeri zajedničke borbe iz Grčke i Tuske mogli bi da budu lekcija za formiranje šireg levog pokreta i snažnu političku borbu. HDP[5] u Turskoj i Siriza[6] u Grčkoj nastale su kao koalicije većeg broja manjih levo orjentisanih partija koje su ranije igrale sporednu ulogu, ali ulaskom u veće kolicije došlo je do sinergističkog efekta i ove kolicije su postale zanačajni politički faktori u svojim zemljama. Primer dobre prakse dolazi i iz Portugala gde zelene i crvene partije jako blisko sarađuju već 25 godina, i svojim pritiscima uspevali su da nateraju većinom desničarske vlade na pojedine ustupke.

Istorijski gledano, od sloma socijalizma u Srbiji dominacju su preuzele nacionalističke, liberalne i radikalno desne političke partije koje, iako su se menjale na vlasti u zadnjih 15 godina, imaju isti neoliberalni diskurs, koji se uglavnom svodi na privatizaciju svega od fabrika do same prirode, uz stalno srozavanje životnog standarda i prava radnih ljudi. Zato nam je potrebna nova, leva politička opcija, koja bi se borila za dobrobit većine, a ne samo vlasnika krupnog kapitala.

Levi samit Srbije[7], koji je koalicija levo orjentisanih radničkih kolektiva, teorijskih, LGBT, romskih, umetničkih, feminističkih, zelenih, i drugih progresivnih organizacija, predstavlja novu moguću opciju na političkoj sceni Srbije, gde je politički spektar godinama pomeran udesno, i gde leve političke opcije ne postoje. Za izgradnju ovakvih demokratičnih pokreta odozdo potrebno je vreme, ali prateći dešavanja širom sveta može se reći da je vreme zelenih pokreta kao neizostavnog dela nove levice definitivno pred nama.

Predrag Momčilović

Advertisements